Plantarni fascitis predstavlja jedno od najčešćih oboljenja muskuloskeletnog sistema stopala i vodeći je uzrok bola u predelu pete kod odraslih. Karakteriše ga pre svega degenerativni proces plantarne fascije – čvrste fibrozne trake vezivnog tkiva koja se pruža od medijalnog tuberkuluma kalkaneusa (petne kosti) do baza prstiju. Njena osnovna funkcija je održavanje uzdužnog svoda stopala, stabilizacija stopala tokom hoda i trčanja, kao i apsorpcija sila koje nastaju pri opterećenju.

Usled ponavljanog mehaničkog opterećenja dolazi do mikrooštećenja vlakana plantarne fascije, naročito na mestu njenog pripoja za kalkaneus. Iako je termin plantarni fascitis i dalje najčešće u upotrebi, savremena istraživanja pokazuju da kod hroničnih slučajeva dominiraju degenerativne promene, a ne izražen zapaljenski proces. Zbog toga se u stručnoj literaturi sve češće koristi termin plantarna fascioza, koji preciznije opisuje patofiziološku osnovu ovog oboljenja.

Najkarakterističniji simptom je oštar bol u donjem i unutrašnjem delu pete, koji je najizraženiji pri prvim koracima nakon ustajanja iz kreveta ili posle dužeg perioda mirovanja. Nakon nekoliko minuta hodanja bol se obično smanjuje, ali se može ponovo javiti ili pojačati pri dugotrajnom stajanju, hodanju ili fizičkoj aktivnosti. Kod nelečenih pacijenata tegobe mogu postati hronične i značajno narušiti svakodnevno funkcionisanje, radnu sposobnost i kvalitet života.

Faktori rizika uključuju dugotrajno stajanje, povećanu telesnu masu, intenzivne sportske aktivnosti, posebno trčanje po tvrdim podlogama, neadekvatnu obuću sa slabom amortizacijom, spušten ili izrazito visok uzdužni svod stopala, ograničenu pokretljivost skočnog zgloba, skraćenu Ahilovu tetivu, kao i poremećaje biomehanike hoda. Oboljenje se najčešće javlja kod osoba između 40. i 60. godine života, često i kod rekreativnih i profesionalnih sportista.

Dijagnoza se u najvećem broju slučajeva postavlja na osnovu detaljne anamneze i kliničkog pregleda. Karakterističan nalaz predstavlja bolna osetljivost na mestu pripoja plantarne fascije za kalkaneus. Ultrazvučni pregled može potvrditi zadebljanje fascije i prisustvo degenerativnih promena, dok se magnetna rezonanca koristi kada postoji sumnja na parcijalnu rupturu fascije ili druga oboljenja koja mogu izazvati bol u predelu pete.

Lečenje plantarnog fascitisa je prvenstveno konzervativno i kod više od 90% pacijenata dovodi do značajnog poboljšanja bez potrebe za hirurškim lečenjem. Osnovni ciljevi terapije su smanjenje bola, rasterećenje plantarne fascije, poboljšanje funkcije stopala i sprečavanje ponovne pojave simptoma.

Fizikalna terapija predstavlja jedan od najvažnijih segmenata konzervativnog lečenja. Individualno prilagođen terapijski program obuhvata vežbe istezanja plantarne fascije, Ahilove tetive i mišića zadnje lože potkolenice, kao i vežbe jačanja muskulature stopala koje doprinose stabilizaciji uzdužnog svoda. Važno mesto imaju manuelna terapija i tehnike mobilizacije mekih tkiva, uključujući miofascijalno oslobađanje, masažu plantarne fascije i mobilizaciju skočnog zgloba, čime se poboljšava pokretljivost i smanjuje napetost tkiva.

Od fizikalnih procedura najviše dokaza o efikasnosti imaju program terapijskih vežbi, manuelna terapija i ekstrakorporalna terapija udarnim talasima (ESWT), posebno kod pacijenata sa hroničnim tegobama koje ne reaguju na početno konzervativno lečenje. Pretpostavlja se da ESWT podstiče procese reparacije tkiva, angiogenezu i modulaciju bola, čime doprinosi poboljšanju funkcije i postepenom povratku svakodnevnim aktivnostima. U akutnoj fazi može se primenjivati krioterapija radi ublažavanja bola, dok transkutana električna nervna stimulacija (TENS) i interferentne struje mogu doprineti kratkotrajnom smanjenju bola kod pojedinih pacijenata. Laser male snage može imati analgetski efekat kod nekih bolesnika. Nasuprot tome, savremene kliničke smernice ne preporučuju rutinsku primenu terapijskog ultrazvuka zbog nedovoljno kvalitetnih dokaza o njegovoj kliničkoj efikasnosti.

Izuzetno važan deo terapijskog pristupa predstavlja pravilan izbor obuće i primena ortopedskih uložaka. Obuća treba da obezbedi odgovarajuću amortizaciju, stabilnost pete i adekvatnu potporu uzdužnom svodu stopala. Nošenje istrošene ili neadekvatne obuće može doprineti održavanju simptoma i usporiti oporavak.

Ortopedski ulošci imaju značajnu biomehaničku ulogu u lečenju plantarnog fascitisa. Njihova osnovna funkcija jeste optimalnija raspodela opterećenja na stopalo, rasterećenje plantarne fascije i smanjenje pritiska na mestu njenog pripoja za kalkaneus. Istovremeno pružaju potporu uzdužnom svodu, stabilizuju položaj pete i doprinose pravilnijoj biomehanici hoda.

Kod osoba sa spuštenim svodom stopala, prekomernom pronacijom ili drugim biomehaničkim poremećajima, individualno izrađeni ortopedski ulošci mogu značajno ublažiti simptome i smanjiti preopterećenje plantarne fascije. Za razliku od standardnih uložaka, individualni ulošci izrađuju se na osnovu kliničkog pregleda, analize opterećenja stopala i procene obrasca hoda, čime se postiže preciznija biomehanička korekcija i bolji terapijski efekat. Njihova najveća efikasnost postiže se kada se primenjuju kao deo sveobuhvatnog terapijskog programa koji obuhvata fizikalnu terapiju, terapijske vežbe i edukaciju pacijenta.

Kod nekih pacijenata izuzetno povoljni terapijski efekti posignuti su nošenjem ortoze B:joynz Night Splint

Pored navedenih metoda, važan deo lečenja predstavlja edukacija pacijenta o modifikaciji svakodnevnih aktivnosti, postepenom povećanju fizičkog opterećenja, kontroli telesne mase i redovnom izvođenju propisanih vežbi. Dosledno sprovođenje preporučenog terapijskog programa značajno smanjuje rizik od razvoja hroničnih tegoba i ponovne pojave simptoma.

Pravovremeno prepoznavanje simptoma, precizna dijagnostika i individualizovan terapijski pristup koji objedinjuje terapijske vežbe, manuelnu terapiju, odgovarajuće fizikalne procedure, adekvatnu obuću i primenu ortopedskih uložaka omogućavaju uspešno lečenje kod većine pacijenata, smanjenje bola i bezbedan povratak svakodnevnim i sportskim aktivnostima.