Sindrom karpalnog kanala

Sindrom karpalnog kanala predstavlja jedan od najčešćih kompresivnih sindroma u savremenom svetu. Nastaje usled pritiska na nervus medianus (središnji nerv) u predelu ručnog zgloba. Karpalni kanal je uzak prostor koji okružuju kosti šake, dok njegov krov čini poprečni karpalni ligament. Kroz kanal prolaze devet tetiva mišića pregibača prstiju, krvni sudovi i n. medianus.

Središnji nerv iz područja karpalnog kanala prenosi signale za pokrete palca, kažiprsta i srednjeg prsta, kao i osećaj u navedenim prstima, delu domalog prsta, jagodicama i regiji oko noktiju. Budući da se na dnu nalaze kosti zgloba, a na vrhu izuzetno čvrst karpalni ligament, ovaj prostor nema mogućnost širenja. Kada dođe do upale tetiva ili otoka tkiva unutar kanala, nerv biva pritisnut uz poprečni ligament. To uzrokuje neurološke simptome koji mogu značajno ograničiti osobu u obavljanju svakodnevnih i profesionalnih aktivnosti.

Kako prepoznati simptome?

Simptomi obično imaju postepeno progresivni tok i izraženiji su tokom noći ili rano ujutru, zbog često savijenog položaja ručnih zglobova tokom spavanja. Prvi simptomi su trnjenje, mravinjanje ili osećaj struje u palcu, kažiprstu i srednjem prstu. Vremenom se javlja tup bol u šaci i ručnom zglobu, sa širenjem uz podlakticu, retko čak i do ramena, praćen smanjenim osećajem za dodir u vrhovima prstiju.

Zbog bola pacijent „štedi ruku“, što vremenom dovodi do osećaja ukočenosti. Gubitak senzibiliteta otežava obavljanje finih motoričkih radnji, kao što su zakopčavanje dugmadi i držanje olovke. U odmakloj fazi mišići šake slabe i atrofiraju, a gubi se i uzvišenje u korenu palca (tenar), pa se često javlja ispuštanje predmeta.

Uzroci i faktori rizika

Globalna istraživanja ukazuju na visoku zastupljenost simptoma trnjenja, prisutnih kod 14,4% odraslih osoba, sa najvećom učestalošću u ranim pedesetim godinama. Uzroci su različiti, ali se pretpostavlja da kod većine obolelih postoji genetski nasleđen uži karpalni kanal. Zastupljenost je značajno viša kod pacijenata sa dijabetesom, reumatoidnim artritisom, smanjenom funkcijom štitne žlezde (hipotireozom) i gojaznošću. U populaciji zdravih osoba postoji profesionalni rizik kod radnika koji obavljaju teške fizičke poslove ili ponavljaju iste pokrete šake i prstiju.

Veliki tehnološki napredak poslednjih decenija uslovio je sve češću pojavu ovog sindroma u populaciji mlađih ljudi, sa zastupljenošću od 10% do čak 21%. Glavni uzroci su dugotrajan rad na računaru i prekomerna upotreba pametnih telefona i video-igara. Iz navedenog razloga pojavio se izraz „kompjuterska šaka“, koji se često izjednačava sa sindromom karpalnog kanala. Studije pokazuju da je upotreba miša opasnija od upotrebe tastature. Držanje miša duže od četiri sata dnevno dovodi zglob u nefiziološki, savijen položaj, što drastično podiže pritisak unutar samog kanala.

Prema novijim studijama, kod administrativnih radnika i studenata mlađih od 30 godina učestalost simptoma je u porastu ukoliko provode više od šest do osam sati dnevno za stolom bez ergonomskih podloga. Prilikom držanja telefona i kucanja palčevima šaka je dugo u fiksiranom, zgrčenom položaju. Istraživanja u populaciji studenata i tinejdžera pokazuju da prekomerno korišćenje telefona dovodi do zadebljanja nerva medianusa usled mikrotrauma, što izaziva bol i rane simptome karpalnog kanala. Strastveni igrači (gejmeri) provode sate izvodeći brze, repetitivne pokrete mišem i tasterima pod velikim opterećenjem. Kod njih se javljaju rani simptomi u vidu trnjenja prstiju tokom noći i slabljenja stiska šake.

Fizikalna terapija

U ranoj i umerenoj fazi bolesti terapija izbora je fizikalna terapija. Njen cilj je smanjenje upale i resorpcija eventualnog otoka, čime se smanjuje pritisak na središnji nerv (n. medianus) i vraća puna funkcija šake. Terapijski plan je uvek individualan, a dobro koncipirana fizikalna terapija ključna je u uspešnom neoperativnom lečenju.

Vežbe su nezamenjiv deo oporavka. One uključuju specifične vežbe istezanja mišića i tetiva podlaktice, kao i vežbe za mobilizaciju samog živca, odnosno klizanje nerva. Cilj je sprečavanje stvaranja priraslica i omogućavanje slobodnog kretanja središnjeg nerva unutar karpalnog kanala pri pokretima šake. Za smanjenje bola i otoka, kao i regeneraciju tkiva, primenjuje se kombinacija fizikalnih agenasa:

• Laser visokog i niskog intenziteta smanjuje zapaljensku reakciju tetiva i stimuliše regeneraciju nervnih vlakana na ćelijskom nivou.
• Terapijski ultrazvuk mikromasažnim i termičkim dejstvom poboljšava mikrocirkulaciju i smanjuje otok oko nerva.
• Magnetoterapija niske frekvencije ubrzava regeneraciju nervnih vlakana i smanjuje upalne procese.
• Elektroterapija (TENS i interferentne struje) koristi se prvenstveno za blokadu signala bola i smanjenje otoka.

Primena ortoza

Nošenje ortoze za ručni zglob predstavlja zlatni standard neoperativnog lečenja. Glavni cilj ortoze je biomehaničko fiksiranje zgloba u položaju u kojem je pritisak unutar karpalnog kanala najmanji, od neutralnog položaja, u kojem je ručni zglob ispravljen, do položaja blago savijenog unazad.

Istraživanja pokazuju da je u ovom malom opsegu pokreta, oko pet stepeni, pritisak u karpalnom tunelu najmanji. Svako veće savijanje šake nadole (fleksija) ili nagore (ekstenzija) mehanički sužava prostor i višestruko povećava pritisak na nerv. Ortoza drži zglob upravo u toj idealnoj zoni bezbednosti.

Zbog toga efikasna ortoza za sindrom karpalnog kanala mora imati čvrsto, metalno ili plastično ojačanje sa dlanovne strane koje fizički onemogućava savijanje zgloba. Obični, mekani elastični steznici nemaju terapijski efekat jer ne pružaju adekvatnu stabilizaciju, a prekomernim stezanjem mogu čak i dodatno pritisnuti kanal.

Važno je naglasiti da je za uspešno lečenje sindroma karpalnog kanala potrebna kontinuirana primena ortoze tokom noći. Tokom sna većina ljudi nesvesno savija šake pod glavu ili grči ruke, što dovodi do dugotrajnog, višesatnog pritiska na nerv. Zbog toga se pacijenti bude sa jakim bolom i utrnulošću. Nošenje ortoze tokom spavanja sprečava ove nesvesne pokrete i omogućava živcu da se regeneriše tokom noći. Za mnoge pacijente u ranoj fazi isključivo noćno nošenje dovodi do potpunog povlačenja simptoma.

Ergonomija i pauze tokom rada

Kod dugotrajnog rada za računarom, uz ponavljajuće pokrete i statičko opterećenje, odnosno kod tzv. „kompjuterske šake“, savetuje se pauza od jednog do dva minuta na svakih 30 minuta rada. Tokom pauze ruku treba potpuno opustiti niz telo i lagano protresti prste kako bi se stimulisala mikrocirkulacija i smanjio zastoj tečnosti u kanalu.

Pravilna ergonomska postavka radnog mesta direktno smanjuje pritisak unutar samog kanala. Ona podrazumeva ergonomski položaj tastature, pravilan izbor i upotrebu miša, odgovarajući položaj laktova i izbor stolice. Ukoliko se, uprkos poštovanju ergonomskih pravila, jave simptomi sindroma karpalnog kanala, preporučuje se, pored noćne primene ortoze, i njeno dnevno nošenje, posebno tokom rada. Međutim, ortozu ne treba nositi neprekidno 24 sata dnevno kako ne bi došlo do slabljenja (atrofije) okolnih mišića i ukočenosti zglobova.

Sindrom karpalnog kanala je stanje koje bitno utiče na aktivnosti svakodnevnog života, ali se u velikom broju slučajeva uspešno leči bez operacije ukoliko se reaguje na vreme. Kombinacija rane fizikalne terapije i doslednog nošenja ortoze daje odlične rezultate.